Το παζάρι της Καβάλας, 1917

Το παζάρι της Καβάλας, 1917

Με αφορμή μια ωραία φωτογραφία που ανάρτησε ο φίλος Στέφανος Πασβάντης).

(Ανάρτηση στο FB, 25-1-2018)

Σύμφωνα με την τυπική λειτουργική οργάνωση των οθωμανικών πόλεων, το “κέντρο” της πόλης, στην ουσία η "αγορά" της, λειτουργούσε ως ενοποιητικό στοιχείο. Ενώ οι χώροι κατοίκησης (οι αμιγείς εθνοθρησκευτικοί μαχαλάδες) ήταν αυτόνομες ενότητες με περιορισμένες μεταξύ τους σχέσεις, στο κέντρο της πόλης συναντιούνταν, επικοινωνούσαν και συναλλάσσονταν όλες οι φυλές και οι θρησκείες.

Στην Καβάλα από το 1530 μέχρι περίπου το 1870 (τότε αρχίζουν να διαμορφώνονται οι νέες κεντρικές περιοχές της) η τοπική αγορά οργανώνεται στο χώρο που στο οθωμανικό κτηματολόγιο προσδιορίζεται με το όνομα του Ιμπραήμ πασά, ιδρυτή του παλαιότερου και μεγαλύτερου τζαμιού της Καβάλας (πρόκειται για το σημερινή εκκλησία του Αγίου Νικολάου).

Το τζαμί του Ιμπραήμ πασά στην Καβάλα - ένα σκίτσο του 1860

Το τζαμί του Ιμπραήμ πασά στην Καβάλα - ένα σκίτσο του 1860

(ανάρτηση στο FB, 26-1-2014)

Σκίτσο της Mary Ad. Walker, με το τζαμί του Ιμπραήμ πασά, σημερινή εκκλησία του Αγίου Νικολάου. Σε πρώτο πλάνο φαίνεται ο κεντρικός δρόμος της πόλης (σημερ. Κουντουριώτου), όπου αναπτύσσεται η αγορά. Παράλληλα στην ακτογραμμή διακρίνεται η Εγνατία οδός, που συνέδεε την Ανατολή με τη Δύση. Η εκτός των τειχών περιοχή είναι ακόμη εντελώς ανοικοδόμητη.

Δυο λόγια για το ρόλο του τζαμιού: Το 1391 η Χριστούπολη καταλαμβάνεται από τους Οθωμανούς και για 140 χρόνια φέρει τα σημάδια της καταστροφής και της εγκατάλειψης. Υποδομές και λειτουργίες πόλης αποκτά η Καβάλα στα 1520-1530, όταν ο Ιμπραήμ πασάς, βεζύρης και κουνιάδος του σουλτάνου Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς, κατασκευάζει μεγάλης κλίμακας έργα ύδρευσης, άμυνας και κοινής ωφέλειας.

Οι Καμάρες και το δίκτυο ύδρευσης στην πόλη της Καβάλας, 16ος - αρχές 20ού αιώνα

Οι Καμάρες και το δίκτυο ύδρευσης στην πόλη της Καβάλας, 16ος - αρχές 20ού αιώνα*

Το θέμα μας είναι το παλιό Υδραγωγείο της Καβάλας (οι Καμάρες) και το δίκτυο ύδρευσης της πόλης από τις αρχές του 16ου αιώνα μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Εξαρχής πρέπει να εξηγήσω ότι το αντικείμενο αυτό δεν εξετάζεται ως αυτόνομη (αρχαιολογική, μνημειακή, αρχιτεκτονική) οντότητα, αλλά σε συνδυασμό με τα δεδομένα της ιστορίας, όχι ως στοιχείο του χώρου αλλά ως στοιχείο του τόπου, του χώρου δηλ. μέσα στον οποίο κινούνται τα δρώντα υποκείμενα της ιστορίας. 

Το πιο αναγνωρίσιμο μνημείο της Καβάλας είναι το μεγάλο τοξωτό υδραγωγείο της, γνωστό με το όνομα «Καμάρες». Το εντυπωσιακό μνημείο έχει μήκος περίπου 280 μέτρα και μέγιστο ύψος 25 μέτρα, είναι κτισμένο από ντόπιο γρανίτη και πλίνθους, πατά σε 18 ογκώδη μεσόβαθρα («ποδαρικά») και φέρει διπλή και σε ορισμένα σημεία τριπλή σειρά επάλληλων τόξων.

Οι σημερινές Καμάρες είναι το τελευταίο τμήμα ενός τεράστιου υδραγωγείου της πρώτης οθωμανικής περιόδου. Στις αρχές του 16ου αιώνα η άνυδρη χερσόνησος της Καβάλας - Παναγίας υδροδοτήθηκε με τα νερά που πηγάζουν από την περιοχή της Παλιάς Καβάλας. Το νερό διοχετευόταν στην πόλη μέσω ενός κτιστού αγωγού μήκους εξίμισι χιλιομέτρων, ο οποίος σε όλο του το μήκος μέχρι την είσοδό του στην Καβάλα ήταν επίγειος και καλυπτόταν από ακανόνιστες πλάκες.

Ένας γάλλος περιηγητής στο καραβάν-σεράι της Καβάλας πριν 470 χρόνια (1547)

Ένας γάλλος περιηγητής στο καραβάν-σεράι της Καβάλας πριν 470 χρόνια (1547)

Η πιο ενδιαφέρουσα περιηγητική μαρτυρία για την Καβάλα της πρώιμης οθωμανικής περιόδου προέρχεται αναμφίβολα από το Γάλλο γιατρό και φυσιοδίφη Pierre Belon, τη μεγάλη περιηγητική φυσιογνωμία του 16ου αιώνα, και περιλαμβάνεται στο έργο του Les observations de plusieurs singularitez et choses mémorables, trouvées en Grèce, Asie, Judée, Egypte, Arabie, et autres pays estranges, rédigées en trois livres, Paris 1553, σ. 56-61^α (σε άλλες εκδόσεις: Paris 1554, σ. 54 κ.ε., 1588, σ. 123 κ.ε., 1638, σ. 128 κ.ε.).[1]

Οι Καμάρες - Το Υδραγωγείο της Καβάλας

Οι Καμάρες - Το ιστορικό Υδραγωγείο της Καβάλας*

Το πιο αναγνωρίσιμο μνημείο της Καβάλας είναι το μεγάλο τοξωτό υδραγωγείο της, γνωστό με το όνομα «Καμάρες». Το εντυπωσιακό αυτό μνημείο, μήκους 270 και μέγιστου ύψους 25 μέτρων, είναι κτισμένο από ντόπιο γρανίτη και πλίνθους, πατά σε 18 ογκώδη μεσόβαθρα («ποδαρικά») και φέρει διπλή και σε ορισμένα σημεία τριπλή σειρά επάλληλων τόξων. 

Η οθωμανική Καβάλα. Από την καταστροφή στην ανασυγκρότηση της πόλης. Τα μεγάλα δημόσια έργα, οι εποικισμοί, οι εξισλαμισμοί

Η οθωμανική Καβάλα. Από την καταστροφή στην ανασυγκρότηση της πόλης. Τα μεγάλα δημόσια έργα, οι εποικισμοί, οι εξισλαμισμοί 

Αριστ.: Από τα τόξα των Καμαρών - Κέντρο: "Το δέντρο της ζωής". Αφιέρωμα σε μουσουλμανικό χώρο λατρείας της περιοχής Καβάλας (φωτ. Θεόδωρου Δ. Λυμπεράκη) - Δεξ.: Από το εσωτερικό του τζαμιού του Χαλίλ μπέη ("της Μουσικής") στην Παναγία.

Το ζοφερό έτος 1391 η Χριστούπολις, η μεσαιωνική Καβάλα, κατελήφθη διά της βίας από τους Οθωμανούς, υπέστη εκτεταμένες καταστροφές και το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της την εγκατέλειψε ή οδηγήθηκε στην αιχμαλωσία. Το πρώτο διάστημα η πόλη εμφανίζεται ακατοίκητη και  έρημη και στη συνέχεια ως ένα κάστρο με αποκλειστικά στρατιωτικό χαρακτήρα. Μετά τα μέσα του 15ου αιώνα στο χώρο της χερσονήσου αναπτύσσεται κι ένας ασήμαντος οικισμός, με στοιχειώδεις λειτουργίες, εξακολουθούν όμως να είναι ορατές οι συνέπειες της εγκατάλειψης και της καταστροφής που προηγήθηκε.[1]